ROMANICO
Nesta etapa chama a atencion profileracion das igrexas romanicas en todo o Municipio.

Igresa de Ventosa
Ventosa forma con Orrea e Ferreiroa o trevo romanico da bisbarra de Agolada.

A igrexia de Ventosa foi contruida no seculo XIII, e conservase case intacta, destacando no seu interior un sepulcro curiosisimo e unico pola sua iconografia ,  do abade Lope de Ventosa. Tamen no interior da nave conservanse catro  frontes completas dun precioso baldaquino, exemplo unico na comarca e un dos mais fermosos de Galicia.

A igrexia de Ferreiroa, igrexia parroquial de Agolada, data do ano 1030, nela destaca a alfaia da sua virxe sedente. Foi modificada en datas posteriores, polo que a sua fachada e canzorros son do seculo XIII, e o campanario do XVI.

San Andres de Orrea, esta unido na sua orixe ao Mosteiro de monxas benedictinas, do cal hoxe queda a lembranza deste antergo cenobio bieito na igrexa romanica, hoxe parroquia de Orrea. Obra arquitectura dunha soa nave e abside semicircular dividida en cinco tramos. A porta principal e de dobre arquivolta con capiteis de figuras xeometricas e timpano liso sobre mochetas de aresta. A portada lateral abrese ao muro norte, e antes comunicaba o templo co mosteiro, e semicircular e de dobre arquivolta e timpano liso. Na abside unha fiestra semicircular en aresta, e a beira do tellado ornamentacion xeometrica.

Igrexa de Borraxeiros
A igrexa de Berredo e un monumento mais na xeografia do romanico , e evoca influencias benedictinas do mosteiro de Orrea, o que pertenceu Berredo. Chama a atencion pola sua abside semicircular , coas columnas exteriores substituidas por contrafortes ou bandas lombardas, frecuentes nas igrexas catalanas; nesta parte conserva os canzorros e fiestra en arco, tapiada. A igrexa de Borraxeiros, conserva da sua primitiva estructura romanica, do seculo XII, parte da fachada e os dous primeiros tramos da nave, ademais dalguns elementos  ornamentais e anacos de columnas. A sua portada ten dous pares de columnas de dobre arquivota torica, similar as de Orrea e Ventosa. 0 sepulcro e estatua orante que se encontra no seu presbiterio pertencente a Antonio Salgado, primeiro conde de Borraxeiros, seculo XIII.

A igrexa de Ramil ten claros vestixios prerromanicos e mesmo visigoticos na sua estructura . Estes elementos proceden seguramente do templo primitivo, do que se advirten as suas ruinas preto do actual, que os incorporou ao ser erguidos nos primeiros anos do seculo XII; ainda que ten tamen elementos gotizantes como os capiteis interiores. Polo demais a nave e de nave unica, abside cadrada, fiestras abucinadas, portada de arco sobre columnas cun sobrio arco triunfal con dobre arquivolta definen o conxunto desta tosca xoia romanica, obra de anonimos canteiros medievais
Concello de Agolada